💥 *यात्रा माझ्या गावची* 💥

 💥 *यात्रा माझ्या गावची* 💥

✒️ *लेखन व मांडणी :- प्रविणकुमार बाबर / अक्कलकोट 

          किती छान शब्द वाटतात, की ‘यात्रा माझ्या गावची’ असे ऐकताना. ह्या शब्दात आपुलकी, गोडवा, मैत्री, अभिमान, कौतुक आणि आपल्या गावाची शान वाटते. प्रत्येक गावाची अशी एक वार्षिक यात्रा भरते. ज्या दिवशी गावाच्या रीतिरिवाज परंपरा जपल्या जातात. भले कितीही मोठे, श्रीमंत किंवा गावातील महान बनले तरी यात्रा ही यात्रा महोत्सव सारखी साजरी करण्यात वेगळेपण न आणता परंपरा जपली जाते ह्याचेच उदाहरण म्हणजे “यात्रा माझ्या गावची.”होय, असेच आहे. शान-अभिमान वाटावं अस माझं गावं-अक्कलकोट तालुक्यातील वागदरी रोडवरील तालुक्यापासून अगदी 5 की मी अंतररावर असलेलं *‘सांगवी बु’* माझं गावं. गाव तस मोठं साधारण 2 वस्त्या आणि 2 खेडी एकत्र मिळून राहणार.

गावाची स्थापना सांगता येणार नाही, तसेच पुरातन इतिहास कमी लाभलेलं पण चालू इतिहास घडवण्यात अग्रेसर असलेलं गाव म्हणलं तर उत्तम शोभेल असं सांगवी बु गाव. पूर्वी गावाचा अभिमान म्हणजे गावातील देऊळ, दर्गा असायचं, कारण त्या काळी देवळात शाळा भरत, समाज प्रबोधन करण्याचे ठिकाण देऊळ असायचं, परगावच्या लोकांना मुक्कामाचे ठिकाण गावचे देऊळ, दर्गा असायचं, आणि वयोवृद्ध मंडळींना दुपारच्या पाऱ्यात थंड गप्पा मारण्याचे ठिकाण म्हणजे गावातील देऊळ, दर्गा.  पण जग बदललं साधारण काही शतकानंतर देवळाची जागा एका इमारतीने घेतली तिला ‘समाजमंदिर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. वरील सर्व सोयीसाठी समाजमंदिर, दर्गा उपयोगी पडत होत. आणि काही काळाने शिक्षणासाठी समाज मंदिर मध्ये अडचणी येऊ लागल्याने शाळासाठी स्वतंत्र इमारती बांधण्यात आल्या आणि गावाची शान, गावाचा विकास करण्याचे माध्यम, गावाचं विकास करण्याचे स्वप्न पाहण्याचे व सत्यात उतरवण्यासाठी शाळांकडे पाहिलं जाऊ लागलं.

हे संगण्यामागे हेतू हा की ‘गावात देव’ असणं म्हणजे गावाला शोभा येते, त्यासाठी गावात देऊळ, दर्गा, असावं लागतं आणि ती शोभा करोडो रुपये खर्चून कितीही मोठे घर बांधले आणि त्यात देऊळ बांधले तरी गावाच्या देवळासारखी, दर्गासारखी, समाजमंदिर सारखी शोभा कधीही येत नाही. थोडक्यात सोनं ते सोनंच असतं तिथं त्याची जागा कोणीही घेऊ शकत नाही.

असो चला आपण यात्रा माझ्या गावची ह्या विषयी आज पाहणार आहोत. गाव सांगवी बु, गावात साधारण एकोणविसाव्या शतकात ग्रामदैवत म्हणून श्री.हनुमान देवस्थान, हयात बाबा, बाशापीर, महिबूब सुबानी, चंद्रादेवी, यलम्मा मंदिर, निर्माण झाल्याचे सांगतात, तसेच गावात लक्ष्मी मंदिर, अंबाबाई मंदिर, मरीआई मंदिर,  काळेगाव रोडवर श्री महादेव जागृत देवस्थान आहे. मंदिरात कीर्तन, भजन व्याख्यान सारखे कार्यक्रम होत असतात. वैशाख सुद्ध नवमी ते वैशाख सुद्ध पौर्णिमा दरम्यान 7दिवसाचे अखंड हरीनाम सप्ताह गुरुवर्य श्री अप्पासाहेब वास्कर महाराज फड यांच्या  मार्गदर्शनाखाली दरवर्षी श्री ग्रंथराज ज्ञानेश्वरी पारायण सोहळा ‘सप्ताह’, साजरा केला जातो, मग आठ दिवस कीर्तन, भजन, काही कुटुंबाकडे जेवण आणि सप्ताह संपतो हे हनुमान मंदिरात चालणारा पण मोजक्या लोकांचा सहभाग असणारा उत्सव होय. तसेच वेशीच्या मध्येच हनुमान मंदिर आहे. जे अगोदर उघड्यावर होते परंतु नंतर मंदिर करण्यात आले आहे. मंदिरात मूर्ती साडेचार फुटाची मागील अर्धी बाजू दगडात बंद असून समोरील अर्धी बाजू घडवून हुबेहूब दिसणारी मूर्ती, इथेही एक दिवस हनुमान जयंती गावकऱ्यांच्या लोकांच्या सहकार्यातून साजरी होते. तसेच वेशीच्या समोर मरिआई जिथे पूर्वी कोंबड बकरे बळी दिले जात असत पण ती प्रथा आता जवळपास संपली, आणि पूजा अर्चा होते, तसेच शेजारी महिबूब सुबानी दर्गा उघड्यावर होते. त्यांची देखील आता पत्रे टाकून चांगली बांधणी केली असून, दरवर्षी ग्यारंवी च्या महिन्यात त्यांची छोटीखानी नैवेद्य दाखवून यात्रा साजरी केली जाते. गावात शिवजयंती, गणेशउत्सव, आंबेडकर जयंती, छत्रपती संभाजी महाराज जयंती, मोहरम, हयात बाबा यात्रा, बाशापीर यात्रा यासारखे सण मोठ्या प्रमाणात साजरे केले जातात.गावाचे ग्राम दैवत म्हणून गावाने श्री हनुमान, हयात बाबा, बाशापीर, समजल्याने ह्यातबाबा  यांची यात्रा संपूर्ण गाव मोठ्या प्रमाणात साजरी करीत आहे. हीच यात्रा माझ्या गावची जाणून घेणार आहोत.

ह्याच हनुमान, हयात बाबा, बाशापीर, ग्राम दैवत म्हणून यात्रा म्हणजे गावाचे वैभवशाली समाज प्रबोधन, सामाजिक एकता, जातीभेद विसरून धर्माच्या पलीकडे जगाचा इतिहास जपणारी परंपरां विकसित करणारे उदाहरण म्हणून आवर्जून नोंद होणारी यात्रा माझ्या गावची भरती.

पाडव्याच्या दिवशी हयात बाबा च्या यात्रेचा नारळ फोडला जातो, तसेच मे महिन्यात बाशापीर बाबा च्या यात्रेचे आयोजन केले जात असून, विशेष बोलायचं झाल्यास हयात बाबा यात्रा महोत्सव मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जातो.

     या दिवशी ही माझ्या गावची यात्रा भरते. ह्या दिवशी कोण कोणाला बोलवत नाही, पण गावातील परगावी शिक्षण, नोकरी उपजीविकेसाठी गेलेले सर्व जण गरीब, श्रीमंत सर्वजण गावी येतात. आपले सर्व जुने नवे नातेवाईक येतात, ज्यांचे नाते माणुसकी पलीकडचे आहे यात्रे बाबत ऐकून आहेत ते देखील दरवर्षी आपली उपस्थिती आवर्जून लावतात. आणि यात्रेचा आनंद डोळ्यात भरून वर्षभर सुखी राहण्याचे ठरवतात.

गावातील काही लोकांची पंच कमिटी नेमली जाते व त्यांच्या कडून गावातून प्रत्येक कुटुंबाकडून वर्गणी गोळा करून यात्रातील खर्च करण्याचे नियोजन व कार्यवाही केली जाते.

सकाळी 8 ते 10 पर्यंत गावातील महिला पुरुष लोक बोलल्या नवस, किंवा श्रद्धा देवाची सेवा समजुन वाजत गाजत घरापासून मंदिरा पर्यंत दंडवत घालत जात असतात. दंडवत म्हणजे पाच पावलावर खाली झोपून डोक्याच्या केसांपासून ते पायाच्या अंगठ्यापर्यंतचा भाग जमिनीला टेकवणे. ही प्रथा साधारण 1995 नंतर बंद पडत चालल्याचे जाणवते, असे दंडवत माझ्या आईने घातल्याचे आठवते परंतु आता सुशिक्षित मंडळी वरील दोन्ही पद्धतीला फाटा देत असल्याचे जाणवते. सोबत घरी जेवणाकरिता सर्वांना आमंत्रीत करतात असा प्रसाद सर्वाना वाटला जात असे.

त्यानंतर महिला मंडळी घरी मलिदा भात, तयार करतात व जेवणासाठी खिरीचा महाप्रसाद, दालचा भात, तर हयात बाबा यात्रा कमिटी कडून सर्व भाविक भक्तांना महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. तसेच घरातील सर्वजण, आलेले नातेवाईक जेवणाचा यथोचित स्वाद घेतात. इकडच्या तिकडच्या गप्पा मारत, दुपारची विश्रांती घेतात, माझ्या गावची शान असलेल्या बोरी नदीला आम्ही पूर्वी पोहायला जायचो, पण आता नदीत पाणी कधी असते तर तर कधी नसते विहिरी तर ओस पडल्या, पाणीच राहील नाही, तिथं पोहणे म्हणजे मज्जाच वेगळी आणि तिथं पोहणे संपल्याचे समजावे लागेल. दुपारी 4 ची वेळ सगळेजण आवराआवरी करू लागतात, फ्रेश होऊन नवीन कपडे घालून वाडी वस्तीवरील, गावातील, पंचक्रोशीतील सर्व जणांची पावले गावाच्या दिशेने निघतात. कारण मुख्य कार्यक्रमाची ओढ लागलेली असते, नवीन कपड्यात जातपात धर्म पंथ विसरून सर्वजण नटलेले दिसून येतात. चालत असताना भेट होते आपुलकीने ‘कधी आलात ?’ हा प्रश्न प्रत्येक जण प्रत्येकाला विचारतो, कसं आहे ?, बरं आहे का? अशा चर्चेत गावाच्या जवळ सगळे पोहोचतात. स्टँड वर पुरुष मंडळी जमून थांबतात तर महिला मंडळी गावात जातात.

आणि हयात बाबा यांच्या दर्गात जाऊन देवाचे दर्शन घेतात, देवाला नारळ फोडतात व आपली जागा धरण्यासाठी मुख्य ठिकाणाकडे जातात.

सायंकाळी 6 वाजता हयात बाबा यात्रेचे संदल येताच गावाच्या वतीने तोफांची सलामी दिली जाते. गावातील प्रत्येकाला समजते की देव जवळ येत आहेत. आणि गावातील पंच कमिटी सोबत गावकरी सह वाजत गाजत हयात बाबा दर्गात येतात.त्यावेळी जुनी वाद्य,हलगी ताशा वाजवला जात असतो. निनाद खूप मोठा असतो. आणि मुख्य कार्यक्रमाला सुरुवात होते, माहीत नाही अंधश्रद्धा की श्रद्धा पण घडत असते ते वर्णन करत आहे, हे माझे मत नसून जे दिसत ते लेखन करत आहे. त्याचवेळी 

अंगात हयात बाबा देव येतो आणि वाजंत्री जोर जोरात वाजवू लागतात, काहीजण जोरात आरोळी देतात,”हयात बाबा की दोस्तरा हो दिन”,”अशा घोषणा होत आणखी आता 4 ते 5 जणांच्या अंगात येऊ लागले आहे. ह्या अंगात आलेल्या

लोकांना काही मानाचे लोक पकडून धरतात आणि वाजत गाजत दर्गयात नेहतात,यावेळी रस्ता दुतर्फा भरगच्च झालेला असतो. कारण अगोदरच मंडळींनी रस्त्याच्या कडेला शेजारील घरावर, मिळेल तिथे उभे राहायला मिळाले तर बस एवढी जागा पकडलेली असते उद्देश फक्त 5 मिनिटांचा कार्यक्रम डोळ्यात साठवण्यासाठी गच्च असं उभा राहतात. हजारो लोकांची उपस्थिती असते गावचे, शेजारील गावे, आसपासचे, नातेवाईक, तालुक्यातील, काही जिल्हे किंवा राज्याबाहेरील देखील आपली उपस्थिती आवर्जून नोंदवतात. 

         यात्रा वर्गणी व यात्रा सुख शांततेत पार पाडण्याचे आवाहन गावकऱ्याना केलं जातं, यात्रेतील  चमू गोपाळ, महिला मंडळी साठी साहित्य विक्रेते, खेळणे विक्री, झोपाळा घेऊन येत असत, खाऊची दुकाने, कुल्फी, बर्फाचा गोळा, भेळ अशा खाऊ सोबतच रेवडी शेव विकणारे देखील विक्रेते येत असतात. लहान मुले ह्या वस्तू खेळणे खाऊ खरेदीत वेगळाच आनंद मानतात, आम्ही देखील असे साहित्य लहानपणी खरेदी करत असू, फरक एवढाच त्यावेळची खेळणी बदलली आणि आताची खेळणी आधुनिक आली.

सर्वजण आपापल्या घरी जाऊन  जेवणावळ होते व थोडी विश्रांती घेतली जाते कारण रात्री यात्रेतील मुख्य नाटकाचा भाग पाहण्यासाठी जागरण होणार असते.

 यात्रेतील शेवटचा भाग म्हणजे कुस्त्या, पूर्वी प्रत्येक गावात तालीम होती मुलं काम करत शाळा शिकत व्यायाम करी आणि काहीजण कुस्ती खेळत असत, त्यांना एक हक्काचं व्यासपीठ म्हणजे गावची यात्रा असते, त्या नुसार दुसऱ्या दिवशी दुपारी 5 च्या दरम्यान पंच मंडळी व कुस्ती रसिक एका आखलेल्या आखाड्यात लहान पासून मोठ्या कुस्त्या भरवल्या जात. त्यांना रोख रक्कम बक्षीस म्हणून दिल जाते शेवटची कुस्ती चांदीच्या कड्याची असते कुस्ती विजेता पैलवाणाचे त्यांचे कौतुक केले जात असे, अशा कौतुकाची थाप पाठीवर मिळवायला वर्षभर तालीम गाजवावी लागे, मी व्यायाम केला पण कुस्ती नाही कधीच खेळलो. शेवटी मोठ्या कुस्त्या होत आणि कधी कधी निकाली न निघता सोडवल्या जात व सर्वाना समाधानी ठेवत बक्षीस विभागून दिल जात असे, असे कुस्त्या अंधार पडताच संपवल्या जात असत असा तिसरा टप्प्यात यात्रेचा शेवट होत असे. व शेवटी खिरीचा महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते.

अशा “यात्रा माझ्या गावची” म्हणून घडत असताना जुनी नाती, मित्रमंडळी, नातेवाईक, शेजारी पाजारी, गाववाले, सगेसोयरे, सगळे एकमेकांना भेटत असतात, जुन्या आठवणी नव्या दिशा ठरवल्या जात असतात. म्हणून यात्रा अजून टिकवल्या पाहिजेत. जपल्या पाहिजेत. कितीही मोठा श्रीमंती झालात तरी गावाची नाळ जपली पाहिजे, जगाच्या इतिहासात काही पाने आपल्या गावाची म्हणून नोंदवलीच पाहिजेत. अशीच आपली गावची माहिती इतरांना देखील समजली पाहिजे. व गावाची ओळख जगाच्या इतिहासात दाखवली पाहिजेत, व गाव करील ते राव काय करील हे जाणले पाहिजे. अशी आहे.  “यात्रा माझ्या गावची” आपणास नक्कीच आवडली असेल, तर इतरांना आहे अशी शेअर करा. व तुमच्या गावाची यात्रा वर्णन करण्याची संधी नक्की आपण द्यावी ही विनंती. *उड..जाएगा एक दिन पंछी, रहेगा पिंजरा खाली...* या कव्वाली च्या उक्तीप्रमाणे जीवनात सर्वाशी सौजन्याने राहणे ह्यालाच खरे जीवन समजले....जे दिसत होतं ते लिहिलं काही अपशब्द, चुकीचे शब्द आले असल्यास क्षमस्व केवळ यात्रा इतरांना समजावी म्हणून लेखन केले आहे.

*धन्यवाद!!!…..*